ر نزديک تر است ، چون خداوند باديه نشينان را مذمت نمود و خبر داده که کفر و نفاقشان بيشتر و سخت تر است، و علت اين امر را نيز بيان داشته است . و اين که باديه نشينان سزاوارترند که حدود آنچه را که خدا بر پيامبرش نازل کرده است ندانند. نيز از اين آيه  بر مي آيد که مفيدترين علم؛ شناخت حدود ومقررات آييني است که خدا بر پيامبرش نازل کرده است؛ از قبيل اصول و فروع دين، و شناخت حدود ايمان و اسلام و احسان، و پرهيزگاري و رستگاري و طاعت و نيکي و برقرار داشتن پيوند خويشاوندي و احسان. و شناخت حدود کفر و نفاق و فسق و گناه و زنا و شراب و ربا و امثال آن. 
زيرا اگر انسان نسبت به اين چيزها علم و آگاهي داشته باشد ، مي تواند به شيوه اي نيکو آنها را انجام دهد چنانچه به او فرمان داده شده بود که آنها را انجام دهد و يا آنها را ترک نمايد چنانچه جزو امور ممنوعه بودند. همچنين مي تواند به شيوه اي نيکو مردم را فرا بخواند تا آنها را انجام دهند و يا ترک نمايند. از  اين آيه همچنين  بر مي آيد که مومن شايسته است حقوقي را که بر اوست با شرح صدر و آرامش خاطر بپردازد و آن را توفيق و غنيمت بشمارد نه باج و خراج .وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ؛ از آن  گروه  نخستين  از مهاجرين  و انصار که  پيشقدم  شدند و آنان  که  به ، نيکي از پي  شان  رفتند ، خدا خشنود است  و ايشان  نيز از خدا خشنودند برايشان بهشتهايي  که  در آنها نهرها جاري  است  و هميشه  در آنجا خواهند بود  ، آماده  کرده  است   اين  است  کاميابي  بزرگ.
« وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ» و پيشگامان نخستين، آنها کساني هستند که از ميان اين امت در ايمان و هجرت و جهاد و  اقامه دين خدا از ديگران پيشي گرفته اند.« مِنَ الْمُهَاجِرِينَ» از ميان مهاجران، و آنها کساني هستند که « أُخرِجُوا مِن دِيرِهِم وَأَموَلِهِم يبتَغُونَ فَضلَاَ مِّنَ اللَّهِ وَرِضوَنََاَ وَ ينصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِکَ هُمُ الصَّدِقُونَ» از سرزمينشان اخراج شدند و مالهايشان از آنان گرفته شد، اما با اين وجود فضل و خشنودي خدا را جستند، و خدا و پيامبرش را ياري  کردند. ايشان راستگويانند.
« وَالأَنصَارِ» و از انصار« وَالَّذِينَ تَبَوَّءُ وَالدَّارَ وَالإِيمَنَ مِن قَبلِهِم يحِبُّونَ مَن هَاجَرَ إِلَيهِم وَلَا يجِدُونَ فِي صُدُورِهِم حَاجَةَ مِّمَّا أُوتُوا وَيوثِرُونَ عَلَي أَنفُسِهِم وَلَو کَانَ بِهِم خَصَاصَةُ» کساني که ساکن مدينه بودند و قبل از هجرت مهاجرين ايمان آوردند؛ آنان مهاجران را دوست دارند و با اموال خود از آنان دلجويي به عمل مي آورند، و در دل خود نسبت به اموال غنيمت و غيره اي که به آنان داده مي شود حسادتي نمي يابند، و مهاجران و نيازمندان را بر خود مقدم مي دارند هرچندکه فقيري و نيازمندي دامان آنان را گرفته باشد. « وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ» و کساني که با نيکوکاري راه ايشان را همراه با داشتن اعتقادات پاک و گفتار و اعمال نيکو پيمودند، پس ايشان کساني هستند که از مذمت و نکوهش به دورند و به ستايش فراوان و برترين بخشش ها از جانب خدا دست يافته اند. « رَّضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ» خداوند از ايشان خشنود است، و خشنودي خدا بزرگترين نعمت هاي بهشت است.
« وَرَضُواْ عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ» و آنان از او خشنودند و خداوند براي ايشان باغهايي آماده  کرده است که از زير درختان آن رودها روان است، رودهاي رواني که به سوي باغهاي بهشت و باغچه هاي شکوفا و پرگل و زيبا جاري هستند. 
« خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا» در آن جا هميشه جاودانند و نمي خواهند از آن جا به جايي ديگر برده شوند، و چيزي ديگر را به جاي آن نمي جويند، چون آنها هر آنچه را که آرزو کرده اند به دست آورده اند و هر آنچه را که خواسته اند يافته اند.
« ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» اين است کاميابي بزرگ، در آن جا هرآنچه که  براي انسان دوست داشتني و براي ارواح لذت بخش است و مايه شادي دلها و جسم هاست برايش فراهم کرده اند. و هر امر محذوري از او دور شده است.وَمِمَّنْ حَوْلَكُم مِّنَ الأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النِّفَاقِ لاَ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ ؛ گروهي  از عربهاي  باديه  نشين  که  گرد شما را گرفته  اند منافقند و گروهي ، ازشهر نشينان  نيز در نفاق  اصرار مي  ورزند  تو آنها را نمي  شناسي  ، ما مي شناسيمشان  و دوبار عذابشان  خواهيم  کرد و به  عذاب  بزرگ  گرفتار مي   شوند.
خداوند متعال مي فرمايد: « وَمِمَّنْ حَوْلَكُم مِّنَ الأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ» از باديه نشيناني که اطراف شما هستند افرادي منافق اند و برخي از اهل مدينه نيز منافق هستند، « مَرَدُواْ عَلَى النِّفَاقِ» که تمرين نفاق کرده و در آن مهارت پيدا نموده و سرکشي شان بيشتر شده است. « لاَ تَعْلَمُهُمْ» تو هريک از آنان را به طور مشخص نمي شناسي تا مجازاتشان کني و يا به مقتضاي نفاقشان با آنان رفتار نمايي، چون خداوند در اين مورد حکمت آشکاري دارد.
« نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيْنِ» بلکه ما آنان را مي شناسيم، دو بار آنان را عذاب خواهيم داد. احتمال دارد که منظور از « مَّرَّتَينِ» اين باشد که يک عذاب را در دنيا مي بينند و يک عذاب را در آخرت.
عذاب آنها در دنيا غم و اندوه و ناخوشي است که به سبب پيروزي و فتحي که نصيب مسلمين مي شود به آنان دست مي دهد، و عذابشان در آخرت آتش جهنم است که بد جايگاهي است. و احتمال دارد منظور از دو بار عذاب دادن اين باشد که عذاب آنان را سخت مي نماييم و آن را چندين برابر مي کنيم ، و برايشان تکرار مي نماييم.وَآخَرُونَ اعْتَرَفُواْ بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُواْ عَمَلاً صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللّهُ أَن يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ؛ و گروهي  ديگر به  گناه  خود اعتراف  کردند که  اعمال  نيکو را با کارهاي  زشت  آميخته  اند  شايد خدا توبه  شان  را بپذيرد ، زيرا خدا آمرزنده  و مهربان است.
خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاَتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ از داراييهايشان  صدقه  بستان  تا آنان  را پاک  و منزه  سازي  و برايشان   دعاکن  ، زيرا دعاي  تو مايه  آرامش  آنهاست  ، و خدا شنوا و داناست.
خداوند متعال مي فرمايد: « وَآخَرُونَ» و مردماني ديگر که در مدينه و  اطراف آن، بلکه در ساير سرزمينهاي اسلامي هستند، « اعْتَرَفُواْ بِذُنُو