 بدان خاطر بهآنها اجازة جهاد داده شد كه مورد ستم قرار گرفته و از عمل كردن به دينشان بازداشته ميشدند. بِأإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ و بدون شك خداوند بر ياري كردن و پيروز گرداندن آنها تواناست، پس بايد از او ياري و كمك بجويند.
سپس بيان كرد كه چگونه آنها مورد ستم قرار گرفتهاند. پس فرمود: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ كساني كه از سرزمينشان بيرون رانده شدهاند. يعني بر اثر اذيت و فتنة كافران مجبور شدهاند از سرزمين خود بيرون روند.بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ به ناحق بيرون شدهاند، بلكه از آن روي آواره گشتند كه مي گفتند: خداوند پروردگار ماست. يعني آنها گناهي نداشتند مگر اينكه خداوند را يگانه دانسته و فقط او را ميپرستيدند. به همين دليل كافران آنان را مورد آزار و اذيت قرار دادند. پس اگر اين، گناه و جرم است آنها اين گناه ار داشتند مانند اينكه خداوند متعال فرموده: و ما نفقوا منهم الا أن يومنوا بالله العزيز الحميد شكنجه گران هيچ عيب و ايرادي بر مؤمنان نميديدند جز اينكه ايشان به خداوند توانا و ستوده ايمان آورده بودند. و اين فلسفه و حكمت جهاد را بيان ميكند، و هدف از جهاد اقامة دين خدا، و دوركردن آزار كافراني است كه مؤمنان را آزار ميدهند، و به آنان تجاوز ميكنند، كه جهاد براي دفع ستم و تجاوز آنها و انجام عبادت خدا و اقامة شرايع ديم به طور آشكار است. بنابراين فرمود: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ و اگر خداوند بعضي از مردم را بوسيلة بعضي ديگر دفع نميكرد، لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ صومعهها و كليساها و مسجدها ويران ميشد. پس خداوند به وسيلة كساني كه در راه او جهاد ميكنند زيان كافران را دفع مينمايد، و اگر كافران را به وسيله مؤمنان دفع نميكرد عبادتگاههاي بزرگ يهوديان و نصارا و مساجد مسلمين ويران ميگشت. يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا عبادتگاههايي كه در آن نام خداوند بسيار زياد برده ميشود، و در آن نماز خوانده ميَشود، و كتاب خدا در آن تلاوت ميگردد و با انواع ذكر، خداوند ياد ميشود. پس اگر خداوند برخي از مردم را به وسيلةبرخي ديگر دفع نميكرد كافران بر مسلمانان غالب و چيره ميشدند، و عبادتگاههايشان را ويران ميكردند و آنها را در دينشان دچار فتنه مينمودند. پس اين دلالت مينمايد كه هدف از مشروعيت جهاد ذات جهاد نيست، يعني هدف ذات كشتن و اذيت و آزار رساندن نيست، بلكه هدف از جهاد مقاصدي است كه به وسيلهي آن تحقق مييابد مانند دفع تهاجم دشمن تجاوزگر و دفع آزار و اذيت از مسلمانان و پيروز گرداندن دين خدا و از بين بردن كفر و شرك و معاصي و اين دلالت مينمايد شهرهايي كه مردم در آن با آرامش ميتوانند خدا را پرستش نمايند و مساجد آن شهرها آباد است و همة شعاير خدا در آن برپا است به بركت و فضيلت مجاهدين است، و خداوند به وسيلة جهاد كافران را از آن شهرها دفع نموده است. خداوند متعال ميفرمايد: : وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لفسدت الارض و لكن الله ذوفضل علي العلمين و اگر خداوند بر جهانيان فضل و احسان دارد.
اگر كسي سؤآل كند و بگويد: امروز مساجد مسلمانان در ديارشان آبادند، و تخريب نشدهاند، در حاليكه در بسياري از سرزمينهاي مسلمين كشورهاي كوچك و حكومتهايي نامنظمي شكل گرفته است كه توانايي جنگيدن با كشورهاي كافر ندارند. حتي در كشورهاي تحت سلطهي كفار نيز مساجد آباد ميباشند و تخريب نشدهاند، و مردم آن ديار نيز با آرامش زندگي ميكنند، با اينكه فرمانروايان كافر آن ممالك ميتوانند آن مساجد را منهدم و تخريب نمايند، در حالي كه خداوند خبر داده است كه اگر بعضي از مردم را به وسيلة بعضي ديگر دفع نميكرد اين عبادتگاههاي ويران ميشدند. و اگر نگاه كنيم متوجه خواهيم شد كه در آن ديار آن دفع وجود ندارد و مساجدشان نيز تخريب نشدهاند.
در پاسخ چنين سؤالي ميگوييم كه جواب اين سؤال در بطن عموم آيه است، و جزئي از معناي آن ميباشد. زيرا هر كس حالات و نظام حكومتهاي فعلي را بشناسد، پي خواهد برد كه هر ملت و طايفهاي در داخل قلمرو آن حكومتها بخشي از آن كشور و حكومت شمرده ميشود كه تحت فرمانروايي آن قرار دارد، و عضوي از اعضاي آن مملكت و بخشي از اجزاي آن حكومت به حساب ميآيد، و توانايي آن ملت چه از نظر تعداد، يا لشكر و ساز و برگ نظامي، يا ثروت يا علم، يا خدمات رساني فرق نميكند. حكومتهاي منافع مادي و مذهبي و طوايف و ملل تحت سلطة خود را مورد توجه قرار ميدهند، چرا كه اگر چنين نكنند درنظام و حكومتها به امور ديني ميپردازند و به ويژه مساجد را آباد ميكنند. و مساجد به لطف خداوند در نهايت نظم و سامان قرار دارند، حتي در پايتخت كشورهاي بزرگ غيرمسلمان بهترين مسجدها ساخته شده است. و اين دولتها رعايت حال حكومتهاي مستقل را ميكنند تا رعايت حال مردم مسلمان تحت سلطهي آن حكومتها را كرده باشند. دولتهاي نصراني با يكديگر در حسدورزي و كينهتوزي به سر ميبرند، همچنانكه خداوند متعال خبر داده است كه آنها تا روز قيامت با يكديگر به كينهتوزي ميپردازند، در نتيجه حكومت مليماني كه نميتواند شر آنها را از خود دفع نمايد از بسياري زيانها و آسيبهايشان سالم ميماند، چون آنها با يكديگر كشمكش دارند.
بنابر اين هيچ كس از آنها نميتواند به سوي آن حكومتهاي اسلامي دست تعدي دراز نمايد، چون ميترسد كه مبادا اين كشور مسلمان با كشور ديگري پيمان ببندد و مورد حمايت قرار بگيرد، خداوند نيز حتماً اسلام و مسلمين را پيروز مينمايد و در كتابش به اين امر وعده داده است.
و «الحمدلله» اسباب پيروزي مهيا شده است چون مسلمين احساس مي نمايند كه بايد به دين خود بازگردند، و احساس، آغاز كار و فعاليت است. و از خداوند ميخواهيم كه نعمت خويش را بر ما كامل بگرداند. بنابراين خداوند در وعدة راستين خود كه مطابق با واقعيت است فرمود: وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ و هر كس دين خدا را ياري كند و اين كار را خالصانه براي خدا انجام دهد و در راه خدا جهاد كند تا پيام خدا بالاتر باشد قطعاً خداوند او را ياري خواهد كرد.
إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ بدومن شك خداوند توانا و پيروزمند است؛ بر همة خلايق چيره و غالب است و همه در اختيار اويند. پس اي مسلمانان! مژده باد شما را، زيرا اگر چه لشكر و ساز و برگ دشمن زياد قوي است اما پشتيبان شما خداوند تواناي نيرومند است، و بر كسي تكيه كردهايد كه شما و كارهايتان را آفريده است. پس، از اسباب و وسيلههايي كه به آن امر شده است استفاده كنيد، سپس از او ياري بخواهيد كه حتماً شما را ياري خواهد كرد: يا ايها الذين آمنوا ان تنصروا الله ينصركم و يثبت اقدامكم اي مومنان! اگر خداوند را ياري كنيد [او نيز] شما را ياري خواهد كرد، وقدمهايتان را استوار خواهد گرداند. پس اي مسلمانان! به گونهاي شايسته ايمان بياوريد و عمل صالح انجام دهيد. وعد الله 