ز خاک آفريده شده است ، خاکي که ماده محکم و متين و داراي منافع فراوان است، برخلاف ماده جن ها که آتش است و محل سبک سري و تجاوز و شرارت و فساد است.
وقتي ماده آفرينش انسان و جن را بيان کرد و اين منّتي بود از جانب خدا بر آن ها، فرمود:« فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» پس  کدام يک از نعمت هاي پروردگارتان را تکذيب مي کنيد؟رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ؛ پروردگار دو مشرق  و پروردگار دو مغرب
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي ، پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
خداوند متعال، پروردگار همه آن چيزهايي است که خورشيد و ماه و ستارگان درخشان بر آن ها طلوع مي کنند، و پروردگار همه آن هايي است که خورشيد و ماه و ستارگان براي مدتّي از ديد آن ها غروب مي کنند. و هر آن چه در جهان هستي است همه تحت تدبير و ربّوبيت او مي باشند. و خداوند اين جا فرمود که دو مشرق و دو مغرب. چون خورشيد در تابستان از جايي طلوع مي کند و در زمستان از جايي ديگر. نيز در تابستان در جايي غروب مي کند و در زمستان از جايي ديگر.مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ دو دريا را پيش  راند تا به  هم  رسيدند ،
بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ ميانشان  حجابي  است  تا به  هم  در نشوند.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ از آن  دو ، مرواريد و مرجان  بيرون  مي  آيد.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
منظور از دو دريا درياي شيرين و درياي شور است. آن ها به هم مي پيوندند و درياي شيرين در درياي شور مي ريزد و در نتيجه آميخته مي شوند امّا خداوند ميانشان مانعي از زمين قرار داده است تا يکي به محدوده ديگري تجاوز نکند و استفاده از هريک ممکن باشد.
از درياي شيرين مردم مي نوشند و با آن درختان و کشتزارهايشان را آبياري مي کنند. و با درياي شور هوا پاکيزه مي شود و ماهي توليد مي گردد و مرواريد و مرجان از آن به دست مي آيد. و قرارگاه کشتي و لنج ها مي شود. بنابراين فرمود:وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ و اوراست  کشتيهايي  همانند کوه  که  در دريا مي  روند.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
و خداوند کشتي ها را که دريا را مي شکافند و به حکم  خداوند در آن حرکت مي کنند براي بندگانش مسخّر گردانده است. اين کشتي ها را  انسان ها مي سازند و از بس که بزرگ هستند چون کوه هاي بزرگ مي مانند و مردم بر آن سوار مي شوند و کالاهايشان و  انواع اموال تجاري خويش را بر آن ها حمل مي نمايند، و آن چه نياز دارند بر کشتي ها بار مي زنند.
خداوندي که نگهبان آسمان ها و زمين است اين کشتي ها را محافظت مي نمايد و اين از نعمت هاي بزرگ پروردگار است. بنابراين فرمود:« فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» پس کدام يک از نعمت هاي پروردگارتان را تکذيب مي کنيد؟كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ هر چه  بر روي  زمين  است  دستخوش  فناست  ،
وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ و ذات  پروردگار صاحب  جلالت  و اکرام  توست  که  باقي  مي  ماند.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک ، از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
همه انسان ها و جن ها و جانوراني که روي زمين هستند، و همه مخلوقات فنا مي شوند و از بين مي روند و تنها خداوندِ زنده که هرگز نمي ميرد باقي مي ماند. «ذوالجلال والاکرام» يعني خداوندي که داراي عظمت و بزرگي و شکوه است و از اين رو تعظيم و بزرگداشت مي شود و داراي اکرام است. اکرام يعني گستردگي فضل و بخششي که خداوند با آن دوستان و بندگان برگزيده اش را گرامي مي دارد، و دوستانش او را دوست مي دارند و رو به سوي او مي آورند و او را بندگي و تعظيم مي کنند. « فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ» پس کدام يک از نعمت هاي پروردگارتان را دروغ مي انگاريد؟يَسْأَلُهُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ هر کس  که  در آسمانها و زمين  است  سائل  درگاه  اوست  ، و او هر روز در  کاري  است.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
او از همه مخلوقاتش بي نياز است و او داراي جود و لطف فراوان و گسترده مي باشد. پس همه آفريده ها بدو نيازمندند و همه  نيازهايشان را با زبان حال و زبان گفتار از او مي خواهند، و به اندازه يک چشم به هم زدن و کمتر از آن نمي توانند از خدا بي نياز باشند.
و او تعالي « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» هر روزي در کاري است؛ فقيري را غني مي گرداند و شکستِ شکست خورده اي را جبران مي نمايد ،و به قومي مي بخشد، و گروهي را محروم مي نمايد. زنده مي نمايد و مي ميراند و کسي را پائين مي آورد و کسي را بالا مي برد، هيچ کاري او را از پرداختن به کاري ديگر باز نمي دارد. اشتباه نمي کند و اصرارِ اصرارکنندگان و خواسته طولاني جويندگان او را از پاي در نمي آورد. پس پاک و منّزه است  خداوند بخشنده بزرگوار که بخشش هايش ما و اهل زمين و آسمان ها را پوشانده و لطف او همه خلق را در همه لحظات فراگرفته است. پاک و برتر و والاست کسي که گناه گناهکاران او را از اين که به آن ها نعمت بدهد باز نمي دارد. 
و اظهار بي نيازي فقيراني که نسبت به او و لطفش آگاهي ندارند او را از جود و بخشش منع نمي کند. و اين که خداوند خبر داده است هر روز در کاري است بيان تقدير و تدبيرهاي است که ازل مقّدر نموده است و همواره آن ها را در اوقاتي که حکمت او اقتضا نمايد اجرا مي کند. و اين همان احکام ديني و امر و نهي و فرمان هاي تقديري او هستند که در اين دنيا بر بندگانش اجرا مي شوند.
امّا زماني که جهان آفرينش پايان يابد و خداوند آن را نابود کند که آن چنان عدالت و فضل و احسان فراوان خويش را به آن ها مي دهد که بندگان به سبب آن او را مي شناسند و مي دانند که او يگانه و يکتاست. و آن جاست که مکلّفين را از سراي آزمايش به سراي زندگاني هميشگي منتقل مي نمايد. سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَا الثَّقَلَانِ اي  جنيان  و آدميان  ، به  حساب  شما خواهيم  رسيد.
فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ پس  کدام  يک  از نعمتهاي  پروردگارتان  را انکار مي  کنيد ?
اينک براي اجراي احکامي که زمان آن فرا رسيده فارغ مي شويم. منظور از « سَنَفْرُغُ» اين است که به زودي طبق اعمالي که در دنيا انجام داده ايد به حساب و مجازات شما خواهيم پرداخت.
آيه ي 34-33:
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ اي  گروه  جنيان  و آدميان  ، اگر مي  توانيد که  از کناره  هاي  آسمانها و، زمين بي