ال و جمال، و به خاطر احساني كه به بندگانش نموده مورد ستايش قرار ميگيرد. و او در هر دو جهان حاكم است؛ در دنيا به حكم و فرمان تقديري حكم مينمايد كه مصداق آن همة چيزهايي است كه آفريده و پديد آورده است. و حكم ديني نيز از آن اوست كه مصداق آن مجموعة شريعتها و اوامر و نواهي است. و در آخرت به حكم تقديري و جزايي خود حكم ميكند. بنابراين فرمود: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وبه سوي او بازگردانده ميشويد؛ پس هر يك از شما را به خاطر عمل خوب و بدش جزا و سزا ميدهد.قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِضِيَاء أَفَلَا تَسْمَعُونَ بگو: «به من بگوييد اگر خداوند شب را بر شما تا روز قيامت پيوسته بگرداند، كيست معبودي غير از خداوند كه برايتان روشني بياورد؟ آيا نميشنويد؟!».
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ بگو: «به من خبر دهيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما ماندگار كند، به جز خدا كدام معبود است كه بتواند براي شما شبي را بياورد تا در آن آرام گيريد؟آيا نميبينيد؟».
وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ و از رحمت خود شب و روز را برايتان مقرر داشت تا در آن بياراميد و فضل خدا را بجوئيد و باشد كه سپاس بگزاريد.
اين منتي از جانب خدا بر بندگانش است كه آنها را به ادا كردن شكر و انجام بندگي و به جاي آوردن حق خدا فرا ميخواند. آري! منت و فضل خداست كه از سر لطف و رحمت خويش روز را براي آنها آفريده است تا فضل خدا را بجويند، و براي طلب روزيهاي خود و زندگيشان در روشنايي روز به اينجا و آنجا بروند، و پخش شوند. و شب را آفريده است تا در آن آرام بگيرند و روح و جسم آنها از خستگي كار و فعاليت روزانه بياسايد.
پس اين از فضل و رحمت خدا نسبت به بندگانش ميباشد، و آيا كسي ميتواند اين چيزها را به وجود بياورد؟! إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِضِيَاء أَفَلَا تَسْمَعُونَ اگر خداوند شب را تا روز قيامت ماندگار كند به جز خدا كيست كه بتواند براي شما روشني بياورد؟آيا مواعظ خدا و آيات را نميشنويدو نميفهميد؟! إِن جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُم بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ و اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما ماندگار كند به جز خدا كدام معبود است كه بتواند شبي را برايتان بياورد تا در آن آرام گيريد؟ آيا عبرت نميگيريد و نشانهها و آيات خدا را نميبينيد تا بينش شما روشن گردد و راه راست را در پيش گيريد؟!
در مبحث شب فرمود: أَفَلَا تُبْصِرُونَ آيا نميبينيد، چون قوة شنيدن در شب از قوة بينايي قويتر است و در روز قوة بينايي از شنوايي قويتر ميباشد.
و از آيات چنين بر ميآيد كه بنده بايد در نعمتهاي خداوند بيانديشد و به دقت در آن بنگرد و عدم و وجو آن را با هم مقايسه كند. زيرا اگر وجود نعمت با عدم آن مقايسه شود عقل انسان متوجه منت و احسان خدا ميگردد. به خلاف كسي كه به داشتن چيزهايي عادت كرده و چنين فكر ميكند كه اين نعمات هميشه بودهاند و همواره ادامه خواهند داشت، پس خداوند را بر نعمتهايش ستايش نميكند و از ابراز نياز به درگاه خداوند ابا ميورزد. چنين كسي به كوري قلب دچار شده است و فكر شكرگزاردن و ذكر خداوند به ذهنش هم خطور نميكند.وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ و روزي كه آنان را ندا ميدهد، آنگاه ميگويد: «كجايند آن شريكانم كه شما ميپنداشتيد؟!».
وَنَزَعْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ و [در آن روز] از هر امتي گواهي بيرون ميكشيم، آنگاه ميگوييم: «دليل خود را بياوريد». پس ميدانند كه حق با خداوند است، وآنچه كه به هم ميبافتند از ايشان گم و ناپديد ميشود.
روزي [خواهد آمد] كه خداوند كساني را ندا ميدهد كه چيزهايي را براي او شريك قرار ميدادند، و غير او را با وي برابر دانسته و ادعا ميكردند كه خداوند شريكاني دارد كه سزاوار عبادت هستند، و فايده ميدهند و ضرر ميرسانند. پس وقتي كه روز قيامت فرا برسد، خداوند ميخواهد جسارت و افترايي كه در سر ميپروراندند، و دروغگويي آنان را آشكار سازد، يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ آنان را ندا ميدهد و ميگويد كجايند انبازهايي كه براي من گمان ميبرديد. كجاست آنچه آنها به گمان خود شريك خدا قرار ميدادند، و فقط گمان آنها بود نه واقعيت همانطور كه فرموده است:  ما يتبع الذين يدعون من دون الله شركاء أن يتبعون إلا الظن و آنها كه غير خدا را شريك او تلقي ميكنند [از برهاني روشن] پيروي نميكنند، [بلكه] فقط پيرو گمانند.
پس هرگاه آنها ومعبودانشان حاضر شدند، خداوند از ميان امتهاي دروغگو گواهاني را بيرون ميآورد كه بر شرك ورزيدن و باور فاسدشان در دنيا گواهي ميدهند و اينها به منزلة كانديداهاي آنان هستند. وَنَزَعْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا يعني از ميان سران تكذيب كنندگان كساني را انتخاب ميكنيم تا از برادرانشان دفاع كنند، حال آن كه هر دو گروه بر يك راه هستند. پس وقتي براي محاكمه آورده شوند، فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ ميگوييم: حجت و دليل خود را بر صحت و درستي شرك خويش بياوريد. آيا ما شما را به آن فرمان دادهايم؟ آيا پيامبران من شما را به آن دستور دادهاند؟ آيا اين را در يكي از كتابهاي من ديدهايد؟ آيا در ميان معبودان شما كسي هست كه سزاوار چيزي از الوهيت و خدايي باشد؟آيا به شما ميتوانند فايده برسانند، يا ميتوانند شما را از عذاب خدا نجات دهند؟! پس اگر شايستگي دارند اين كارها را انجام دهند و اگر قدرتي دارند بايد آن را به شما بنماياند.
فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ پس در اين هنگام باطل و فاسد بودن گفتة خود را ميدانند، و ميفهمند كه حق از آن خداوند است. آنها دليلي ندارند، و مجادله و گفتگو به ضرر آنها تمام ميشود، و حجت خدا قاطع و والا است.
وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ و دروغ و تهمتي كه به هم ميبافتند نابود و متلاشي ميشود و ميدانند كه خداوند دربارة آنها به عدل رفتار مينمايد چون كيفر و عذاب را جز به كسي كه سزاوار آن است نميدهد.إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِن قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُول