 و گشادگی است از جانب خدای متعال و گشادگی است برای مومنان، « وَلَوْ شَاء اللّهُ لأعْنَتَكُمْ» و اگر خدا می خواست در این کار بر شما سخت بگیرد و به شما اجازه اختلاط و همزیستی را ندهد، شما دچار مشکل می شدید و کار بر شما دشوار می آمد و گناه کار می شدید « إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ» همانا خداوند دارای قدرت کافی است و بر هر چیزی غالب است.
اما با وجود این « حَكِيمٌ» با حکمت است و هیچ کاری را جز براساس حکمت کامل و عنایت تام انجام نمی دهد. پس قدرت خداوند با حکمت او منافی نیست، و نباید گفت او هرچه را بخواهد انجام می دهد، چه با حکمت موافق باشد چه مخالف بلکه کارها و احکام او تابع حکمت است، پس او چیزی را بیهوده نمی آفریند، بلکه حتما آفرینش آن حکمتی دارد، چه ما آن را حکمت بدانیم یا از آن سر در نیاوریم. همچنین چیزی را بر بندگانش واجب نکرده است که خالی از حکمت باشد پس او فرمان نمی دهد مگر به چیزی که صد در صد برای بندگان مصلحت و منفعت است، یا نفع آن از ضررش بیشتر است. و نهی نمی کند مگر از چیزی که کاملا فساد است یا فساد آن بیشتر است، چرا که حکمت و رحمت او کامل و بدون عیب و نقص است.وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ و هنگامي كه فرمان [عذاب] بر آنان تحقق يابد، جانوري را از زمين براي مردمان بيرون ميآوريم كه با ايشان سخن ميگويد، چرا كه مردم با نشانههاي ما يقين نداشتند.
هر گاه آنچه را كه خداوند قطعي نموده و وقت آن را تعيين كرده است فرا برسد، أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ جانوري را از زمين براي مردم بيرون ميآوريم. يا منظور آن است كه جانور مذكور از جانوران زمين بوده و از آسمان فرود نميآيد. و اين جانور تُكَلِّمُهُمْ با مردم سخن ميگويد؛ مردمي كه به آيات ما ايمان نميآوردند. أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ در آن زمان آگاهي و يقين مردم نسبت به آيات خداوند ضعيف ميشود و خداوند اين جانور را كه يكي از آيات و نشانههاي عجيب اوست آشكار ميسازد تا آنچه را كه مردم در آن ترديد دارند بيان ميكند. و اين جانور در آخر زمان بيرون ميآيد، و آمدن آن از علامتهاي قيامت است. همانطور كه در احاديث بسياري از آمدن آن سخن گفته شده است، اما خدا و پيامبرش براي ما بيا نكردهاند كه چگونه جانوري است. بلكه فقط آثار و نشانهها و مقصود از آمدن آن را برايمان بيان كردهاند، و اينكه آن جانور از آيات خداوند است كه به طور خارقالعاده با مردم سخن ميگويد، آنگاه كه فرمان الهي مبني بر عذاب مردم تحقق مييابد، و مردم در آيات خدا شك ميكنند. پس در چنين هنگامي اين جانور حجت و دليلي براي مؤمنان است و حجتي عليه مخالفان.وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِّمَّن يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ و روزي كه از هر امتي گروهي از آنان را گرد ميآوريم كه آيات ما را تكذيب ميكردند، پس آنان نگاه داشته ميشوند تا به يكديگر ملحق گردند.
حَتَّى إِذَا جَاؤُوا قَالَ أَكَذَّبْتُم بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمَّاذَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ تا هنگامي كه ميآيند [خدا] ميفرمايد: «آيا آيات مرا تكذيب كرديد در حالي كه از آن به طور كامل آگاهي نداشتيد؟ و [در مدت حيات خود] چه ميكرديد؟».
وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِم بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنطِقُونَ و به سبب ستمي كه كردند فرمان [عذاب] بر آنان تحقق يافت، پس آنان [نميتوانند] سخن بگويند.
خداوند متعال از حالت تكذيب كنندگان در روز قيامت خبر ميدهد و اينكه آنها را گرد ميآورد، و از هر امتي گروهي را جمع ميكند، مِّمَّن يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ كه آيات ما را تكذيب ميكردند. آنان به يكديگر ملحق شده و در كنار همديگر نگاه داشته ميشون تا از همه پرسيده شود وهمه مورد نكوهش و سرزنش قرار بگيرند.
حَتَّى إِذَا جَاؤُوا تا اينكه ميآيند و حاضر ميشوند خداون با توبيخ و سرزنش به آنها ميفرمايد: أَكَذَّبْتُم بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا آيا آيات مرا تكذيب كرديد بدون اينكه كاملاً از آنها آگاهي پيدا كرده باشيد؟ يعني بر شما لازم بود كه در رنگ و تأمل كنيد تا حق برايتان روشن شود، و ميبايست بدون آگاهي سخن نگوييد. پس چگونه چيزي را تكذيب كرديد كه به آن آگاهي نداشتيد و كاملاً به آن احاطه پيدا نكرده بوديد؟! أَمَّاذَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ خداوند آنها را از علم و دانش و عملشان ميپرسد، پس ميبيند كه علم و دانش و آگاهي آنها فقط دروغ انگاشتن حق، و عملشان براي غير خدا و برخلاف سنت و شيوه پيامبر بوده است.
وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِم بِمَا ظَلَمُوا و به سبب ستمشان حجت بر آنها اقامه شد و عذاب خدا بر آنان واقع گرديد فَهُمْ لَا يَنطِقُونَ پس آنان لب به سخن نميگشايند. چون دليل و حجتي ندارند.أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ آيا نديدهاند كه ما شب را مقرر داشتهايم تا در آن بيارامند، و روز را روشن نمودهايم؟ بيگمان در اين براي قومي كه ايمان ميآورند نشانههايي است.
مگر نشانههاي بزرگ و نعمت بيكران خدا را مشاهده نكردهاند؟! و آن اين است كه شب و روز را براي آنها مسخر نموده است؛ شب را تاريك نموده است تا در آن آرام گيرند، و از خستگي بياسايند و براي كار و فعاليت مجدد آماده شوند و روز را روشن گردانده تا در پي زندگي و كارهايشان باشند. إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ بيگمان در اين نشانههايي است براي قومي كه به يگانگي خداوند و فراگير بودن نعمتهاي او ايمان ميآورند.وَيَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاء اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ  و روزي [خواه آمد] كه در صور دميده ميشود، آنگاه كساني كه در آسمانها و زميناند وحشت زده وهراسناك شوند، مگر كسي كه خداوند بخواهد، و هر يك فروتنانه در پيشگاه او [حاضر] ميآيند.
وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ و كوهها را ميبيني [و] آنها را ساكن و بيحركت ميپنداري، حال آنكه مانند ابرها در سير و حركت هستند. آفرينش آن خدايي است كه همه چيز را در كمال استواري پديد آورده است. بيگمان او به آنچه ميكنيد آگاه است.
مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا وَهُم مِّن فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ هر كس كه به نيكي در ميان آورد پاداش بهتر از آن خواهد داشت و آنان از پريشاني آن روز ايمناند.
وَمَن جَاء بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ و هر كس بدي در ميان آورد به 