ي و فايدهاي نميتوانند برسانند، يا خداوند كه جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا زمين را قرارگاهي گردانده تا بندگان بر آن مستقر شوند، و در آن سكني گزينند و كشاورزي كنند و خانه بسازند و رفت و آمد نمايند؟! وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا و در سطح زمين رودخانههايي پديد آورده است كه بندگان در آبياري كشتزارها و درختان خود از آن استفاده ميكنند. وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ و كوههايي براي زمين آفريده است كه آن را محكم و پابرجا دارند، و اين كوهها ميخهايي براي زمين هستند و آن را از تكان خوردن باز ميدارند. وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا و ميان دو درياي شيرين و شور مانعي قرار داده است كه نميگذارد با هم مخلوط شوند، چون اگر آب شور و شيرين مخلوط گردند منفعتي كه از هر يك از اين آبها مورد نظر است از دست ميرود، بلكه خداوند مانعي را در ميان آن دو قرار داده است. و محل جاري شدن رودخانهها در زمين را دور از درياها قرار داده است، بنابراين مقاصد و منافعي كه مورد نظر است به دست ميآيد.
أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي با خداوند هست كه اين كارها را انجام دهد تا با خدا برابر قرار داده شده و شريك خدا قرار داده شود؟!
بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ نه! چنين نيست، بلكه بيشتر آنان نميدانند، بنابراين به تقليد از سران خود چيزهايي را شريك خداوند ميسازند، و چنانچه درك وشعوري داشتند چيزي را شريك خدا نميخواستند.
چه كسي جز خداوند يگانه به فرياد درماندهاي ميرسد كه رنجها و سختيها او را پريشان كرده، و دستيابي به خواستههايش براي او مشكل است، و چارهاي براي رهايي از آنچه به آن گرفتار شده است ندارد؟! و چه كسي جز خداوند يگانه بلا و شر و مشكل را دور ميسازد؟ وچه كسي شما را جاشنيان در زمين قرار ميدهد و به شما قدرت و ثروت ميبخشد، و روزي به شما ارزاني ميدارد و نعمتهايش را به شما ميرساند؟! و بدانيد كه جانشين كساني ميشويد كه پيش از شما بودهاند. همانطور كه به زودي شما را از جهان خواهد برد، و قومي ديگر را بعد از شما ميآورد. آيا همراه با خداوند كه اين كارها را ميكند معبودي هست؟!
خير، هيچ كس نيست كه در انجام اين كارها همراه خدا باشد، حتي شما مشركان اعتراف ميكنيد كه اين كارها را فقط خداوند انجام ميدهد. بنابراين هر گاه زباني به آنها ميرسيد خالصانه خدا را به فرياد ميخواندند، چون ميدانستند كه تنها او ميتواند اين زيان و مشكل را دور نمايد. قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ اما بسيار كم اندرز ميگيريد، وكم در امور ميانديشيد، اموري كه اگر آنها را به ياد آوريد متذكر شده و هدايت ميشويد. اما غفلت و رويگرداني، شما را فرا گرفته استو بنابراين پشيمان نميشويد و توبه نميكنيد و هدايت نمييابيد.
چه كسي شما را هدايت ميكند آنگاه كه در ميان تاريكيهاي خشكي و دريا قرار ميگيريد، آنجا كه راهنما و نشانهاي وجود ندارد و جز هدايت و راهنمايي خداوند وسيلهاي براي نجات شما نيست، و فقط او راه را برايتان هموار و آسان مينمايد. خداوندي كه اسباب و وسايلي را برايتان فراهم آورده است كه به وسيلة آن راهياب ميشويد.
وَمَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ خداوندي كه پيش از باران بادهايي را به عنوان مژدهرسان ميفرستد. بادها را ميفرستد تا ابرها را پراكنده نمايند، سپس ابرها را به هم پيوند داده، وجمع ميكنند، سپس باران را از خلال آن فرو ميفرستد و بندگان قبل از آمدن باران به وسيلة اين بادها شادمان ميشوند. أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي با خداوند هست كه اين كارها را بكند؟ يا اينكه او تنها و يگانه اين كارها را انجام ميدهد؟! پس وقتي كه او به تنهايي اين كارها را انجام ميدهد چرا چيزهايي ديگر را شريك او ميسازيد و غير او را پرستش ميكنيد؟!
تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ پاك و برتر است خداونداز شرك آنها، و از اينكه غير از او را با وي برابر قرار دهند.
چه كسي آفرينش را آغاز ميكند، و مخلوقات را پديد ميآورد، و سپس روز قيامت آنها را باز ميآفريند؟! و چه كسي از آسمان و زمين به وسيلةباران و گياهان به شما روزي ميدهد؟ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ آيا معبودي هست كه به همراه خدا اين كارها را بكند و توانايي انجام دادن آن را داشته باشد؟! قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ بگو: اگر راستگوييد دليل و حجت خود را بياوريد.
و اگر فرض را بر آن بگيريم كه آنچه شما ميگوييد صحت دارد، و آن معبودان باطل در يكي از اين چيزها با خداوند مشاركت دارند، اين فقط يك دعاست كه بدون دليل آن را تصديق كردهايد، و بايد بدانيد كه شما بر باطل هستيد و دليلي بر صحت گفتة خود نداريد. پس براساس دلايل يقيني و حجتهاي قاطع، خداوند يگانه همه كارها را انجام ميدهد، و يكتاست، و او سزاوار است كه همة عبادتها براي او انجام شود.قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ بگو: «تمامي آنهايي در آسمانها و زمين است جز خدا غيب را نميدانند، و نميدانند كي برانگيخته ميشومد».
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِّنْهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمِونَ بلكه دانش و آگاهي ايشان دربارة آخرت نارسا است، بلكه آنان از [وقوع] آن در شك هستند، بلكه آنان نسبت بدان كورند.
خداوند متعال خبر ميدهد كه فقط او غيب آسمانها و زمين را ميداند. مانند فرمودة الهي كه ميفرمايد: و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو و يعلم ما في البر و البحر و ما تسقط من ورقه الا يعلمها و لا حبه ظلمت الارض و لا رطب و لا يابس الا في كتب مبين و كليدهاي غيب نزد او [=خداوند] است، جز او كسي آن را نميداند، و آنچه در خشكي و درياست خداوند آن را ميداند، و هيچ برگي فرو نميافتد مگر اينكه او آن را ميداند، و هيچ دانهاي در تاريكيهاي زمين نيست، و هيچتر و خشكي وجود ندارد مگر اينكه در كتابي روشن ثبت شده است. ان الله عنده علم الساعه و ينزل الغيب و يعلم ما في الارحام بيگمان علم زمان فرا رسيدن قيامت نزد خداوند است، و او باران را نازل ميكند، و آنچه را در رحمهاست ميداند.
پس اين غيبها و امور پنهان و امثال آن را فقط خداوند ميداند، و هيچ فرشتهاي مقرب، و هيچ پيامبري آن را نميداند. پس وقتي تنها او به اين چيزها آگاهي دارد و علم و آگاهي او پنهان و پوشيدهها را در برگرفته است، هموست خداوندي كه عبادت جز براي او شايستة كسي نيست. سپس خداون از ناتواني و ضعف علم و آگاهي تكذيب كنندگان قيامت خبر داد كه آنها نميدانند قيامت كي فرا خواهد رسيد. و در اينجا خداوند به مطلبي پرداخت كه رساتر است، پس فرمود: وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ و آنها نميدانند زنده شدن پس از مرگ و رستاخيز كي خواهد بود. بنابراين خود را براي چنين روزي آماده نكردهاند.
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بلكه آگاهي و دانش آنان دربارة قيامت بسيار ضعيف است و يقين بخش نميباشد. آنها از 