اي پراكندة ابرها را به سوي هم روان ميسازد؟ ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ سپس اين قطعهها را گرد ميآورد و آن را همچون كوه تبديل به ابرهايي متراكم ميسازد، فَتَرَى الْوَدْقَ آنگاه ميبيني كه از لابلاي آن رگبار تند و باران آرام فرود ميريزد، تا به سبب آن نفع و فايده حاصل شود، بدون اينكه زياني به بار آورد. و آبراهها و گودالها پر ميشوند، و رودها جاري ميگردند و از زمين هر نوع گياهي ميرويد. و گاهي خداوند از آن ابر تگرگي فرود ميآورد كه به هر چيزي برخورد نمايد آن را تلف ميكند و از بين ميبرد، فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَاء وَيَصْرِفُهُ عَن مَّن يَشَاء و هر كس را بخواهد با آن زيان ميرساند، و هر كس را كه بخواهد از زيان آن بدور ميدارد. يعني بر حسب حكم و تقدير الهي و حكمت قابل ستايش او چنين ميشود.
يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِنزديك است درخشش اين ابر چشمها را از بين ببرد. آيا كسي كه اين ابر را پديد آورده و به سوي بندگان نيازمندش فرستاده، و آن را به صورتي بر زمين فرو ميفرستد كه فايده و سود [فراواني] عايدشان شود، و به وسيلة آن زيان زيادي از آن دور گردد، داراي قدرت كامل نيست؟! و آيا خواست او نافذ نمِابشد؟! و آيا او داراي حجتي گسترده نميباشد.
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خداوند شب و روز را دگرگون مينمايد؛ آن را از گرما به سرما و از سرما به گرما و از شب به روز و از روز به شب تغيير ميدهد، و روزگار را در بين مردم دست به دست ميگرداند. إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِّأُوْلِي الْأَبْصَارِ واقعاً در اين كار و تغيير احوال عبرت بزرگي است براي كساني كه چشم داشته باشند، و بنگرند، و بيانديشند. و براي كساني كه عقلهاي تيزبين داشته باشند. همانطور كه چشمها امور محسوس را مشاهده مينمايد پس فردي كه داراي بصيرت باشد با نگاهي عبرتآموز و با تفكر به اين مخلوقات مينگرد، و در آن تدبر مينمايد كه براي چه منظوري آفريده شدهاند؟ و فردي كه رويگردان و جاهل است همچون حيوان از روي غفلت و بيخبري به مخلوقات مينگرد.وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ و خداوند هر جنبدهاي را از آب آفريده است؛ برخي از آنها بر شكم خود راه ميروند، برخي از آنها بر روي دو پا راه ميروند، و برخي از آنها بر روي چهار پا راه ميروند. خداوند هر چه را بخواهد ميآفريند. بيگمان خداوند بر هر كاري توانا است. 
خداوند بندگانش را آگاه مينمايد و توجهشان را به تأمل در آنچه مشاهده مي نمايندمعطوف ميدارد، و اين كه او همة جنبندگان روي زمين را من ماء از آب آفريده است. يعني عنصر اصلي همه آب است. همانگونه كه خداوند فرموده است: وجعلنا من الماء كل شيء حي و هر چيز زندهاي ار از آب آفريدهايم. پس حيواناتي كه توليد مثل مينمانيد مادهي آنها نطفهاي است كه به هنگام جفتگيري نر و ماده حاصل ميآيد. و حيواناتي كه از زمين به وجود ميآيند با استفاده از شرايط حاصل از نمناكي و مرطوبي زمين تكثير مييابند مانند حشراتي كه بدون آب هرگز چيزي از آنها به وجود نميآيد. پس عنصر اوليه همة موجودات يكي است اما خلقت و آفريشن آنها از جهان زيادي فرق مينمايد فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ گروهي از آنها بر شكم خود راه ميروند، مانند مار و غيره وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ و برخي از آنها بر روي دو پا راه ميروند، مانند انسانها و بسياري از پرندگان وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ و برخي بر روي چهار پا راه ميروند، مانند حيوانات چهارپا و غيره پس تفاوت حيوانات- با آن كه اصل و مادة آنها يكي است- بر مشيت الهي و فراگير بودن قدرت او دلالت مينمايد، بنابر اين فرمود: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءخداون هر مخلوقي را با هر صورت و حالتي كه بخواهد ميآفريند إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ همانند خداوند بر هر كاري توانا است، چنان كه باران را بر زمين فرو ميريزد و يك نوع باروري صورت ميگيرد و مادر يكي است و آن زمين ميباشد و فرزندان نيز داراي گونهها و ويژگيهاي مختلف ميباشند [كه عبارتند از درختان و گياهان گوناگون]. و فيالارض قطع متجورات و جنت من اعنب و زرع و نخيل صنوان و غيرصنوان يسقي بمآء وحد و نفضل بعضها علي بعض فيالاكل ان في ذلك لقوم يعقلون و در زمين قطعاتي است كنار هم، و باغاتي از انگور و كشتزارها و درختان خرما، چه از يك ريشه و چه از غير يك ريشه، كه با يك آب سيراب ميگردند، و برخي از آنها را در ميوه بر برخي ديگر برتري ميدهيم. بدون شك در اين براي مردمي كه تعقل ميكنند دلايلي [واضح و روشن] وجود دارد.لَقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ به راستي كه آيات روشني را نازل كردهايم، و خداوند هر كه را بخواهد به راه راست رهنمود ميكند.
ما به بندگان خود رحم نموده، و به سوي آنان آيههاي روشن و روشنگري را فرو فرستادهايم؛آياتي كه به وضوح و روشني انسان را به همة اهداف شرعي و آداب پسنديده و معارف و دانستنيهاي درست و مفيد رهنمايي ميكنند، و به وسيلة آن راه روشن گشته، و هدايت از گمراهي روشن ميگردد، و كوچكترين شبههاي براي باطلگرايان باقي نخواهد گذاشت كه آنرا دستاويز خويش قرار دهند. نيز كمترين اشكالي براي انسان حق طلب باقي نميماند. چون اين آيات را كسي فرو فرستاده است كه دانش و علم و رحمت و بيان او كامل است.و بعد از بيان روشنگر او بياني نيست. ليهلك من هللك عن بينه و يحيي من حي عن بينه تا پس از اين تبيينات خدا هر كس كه هلاك ميشود از روي دليل و حجت هلاك شود، و هر كس كه زنده ميماند از روي دليل زنده بماند. وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ و خداوند كساني را كه در تقديرش سعادت بهرة آنها شده است به راه راست هدايت مينمايد. يعني آنا را به راه روشن و كوتاه كه انسان را به خدا و بهشت ميرساند هدايت مينمايد؛ راهي كه شناخت حق و ترجيح دادن و عملكردن به آن را در بر دارد.
خداوند متعال به طور عموم براي همة خلق روشنگري نموده است، اما هر كه را بخواهد هدايت مينمايد. پس اين فضل و بخشش خداوند بزرگوار است كه قطعناشدني است و ناشي از عدل اوست. نيز دلايل كساني را ابطال ميكند كه براي توجيه اعمال خود همواره دلايلي را ارائه ميدهند و خداوند بهتر ميداند احسان خويش را در چه جايي قرار دهد.وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِّنْهُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ و ميگويند:«به خدا و به پيامبر ايمان آورده، و اطاعت كردهايم»، سپس گروهي از ايشان روي ميگردانند و ايشان مؤمن نيستند.
وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِ